A La Hán Tứ Trí
● 呵羅漢四智 (Niết Bàn Kinh) Một, Ngã Sanh Dĩ Tận. A La Hán dứt hết Kiến Hoặc, Tư Hoặc, nên không bị sanh tử trong tam giới, nên gọi là ta không còn sanh tử trong tam giới. (Kiến Hoặc là khi Ý Thức đối với Pháp Trần khởi lên các phân biệt gọi là Kiến Hoặc. Tư Hoặc là khi năm thức còn lại đối với năm trần còn lại sanh ham muốn, yêu mến gọi là Tư Hoặc). Hai, Phạm Hạnh Dĩ Lập. A La Hán do tu giới, định, huệ đã hoàn tất, chứng được quả này, nên gọi là Tịnh Hạnh đã lập. Ba, Sở Tác Dĩ Biện. A La Hán vốn mong xa lìa tam giới, tu tập các Tịnh Hạnh, sanh tử đã hết, Tịnh Hạnh đã thành tựu, nên gọi là những gì phải làm đã làm xong. Bốn, Bất thọ hậu hữu. A La Hán sanh tử, hoặc nghiệp đã hết, không sanh lại thân sau, nên gọi là không bị sanh lại thân sau.

A Lại Da Nhị Nghĩa
● 阿賴耶二義 (Tông Cảnh Lục) Tiếng Phạn là A Lại Da, tiếng Hoa là tàng, nghĩa là thức thứ Tám, có khả năng chứa đựng Chủng Tử các pháp. Một, Năng Nhiếp Nhất Thiết Pháp. Nhiếp có nghĩa giữ gìn, tức có nghĩa chứa đựng. Vì thức này có thể chứa đựng tất cả pháp thiện, ác giống như cái kho chứa đựng bửu bối, không thể mất được. Hai, Năng Sanh Nhất Thiết Pháp. Sanh tức là sanh ra. Có nghĩa là thức này đã chứa đựng Chủng Tử các pháp thiện ác, thì các pháp ấy từ đây sinh ra, giống như đất có thể sinh ra vạn vật, cây cỏ.

A Nan Bát Bất Tư Nghì
● 阿難八不思議 (Niết Bàn Kinh) Tiếng Phạn là A Nan, tiếng Hoa là Khánh hỷ. Kinh nói: Phật nói với Văn Thù Sư Lợi rằng: A Nan hầu ta hơn 20 năm có đầy đủ tám điều không thể nghĩ bàn. Vì vậy ta khen A Nan là Tỳ Kheo Đa Văn Cường Ký. Một, Bất Thọ Biệt Thỉnh. Vì A Nan hầu Phật hơn 20 năm, tuy được khen tăng là đa văn đệ nhất, đứng đầu các đệ tử của Phật, nhưng mọi hành động đều theo chúng, chưa từng nhận sự cung thỉnh riêng của thí chủ, bỏ chúng mà thọ thực riêng. Hai, Bất Thọ Cố Y. Vì A Nan hầu Phật, tuy là y phục cũ, Phật cho, cũng không dám nhận. Ba, Kiến Bất Phi Thời. Vì A Nan là thị giả của Phật, nhưng gặp Phật cũng phải đúng lúc. Ví dụ khi Phật thuyết pháp, hoặc khi chúng nhờ Phật giải thích những vấn đề thắc mắc thì mới đến chỗ Phật. Ngoài những lúc ấy, không đến thăm Phật. Bốn, Kiến Nữ Nhân Bất Sanh Dục Tâm. Vì A Nan hầu Phật, xa lìa tham ái, không chút ham muốn. Theo hầu Phật ở những nơi có thí chủ cúng dường, vào ra cung điện, đền đài thấy các nữ nhân và người nữ trời, rồng mà không sanh tâm nhiễm trước. Năm, Pháp Bất Tái Vấn. Vì A Nan hầu Phật, được nghe Phật nói 12 bộ kinh. một lời kinh vào tai thì liền hiểu rõ, không đợi hỏi lần thứ hai, giống như rót nước vào bình, không rơi ra ngoài một giọt nào. Sáu, Tri Phật Sở Nhập Định. Vì A Nan hầu Phật, tuy chưa chứng được trí Tha Tâm Thông, nhưng luôn biết chỗ Phật nhập định để xem xét căn cơ thích hợp nói pháp này cho thích hợp. Bảy, Tri Chúng Hội Đắc Ích. Vì A Nan hầu Phật, tất cả chúng sanh đến chỗ Phật nghe nói pháp yếu, có người chứng quả ngay hiện tại, có người sau mới chứng quả, có chúng sanh được làm người, làm trời, tuỳ theo lợi ích mà thọ nhận được, nên chứng đắc không giống nhau; A Nan đều biết hết. Tám, Tất Tri Phật Sở Thuyết Pháp. Vì A Nan hầu Phật, nghe được pháp Phật nói, tuy căn khí lớn, nhỏ khác nhau và giáo pháp cũng khác nhau, nhưng ý nghĩa bí mật bên trong A Nan đều biết rõ.

A Nan Cụ Bát Pháp
● 阿難具八法 (Niết Bàn Kinh) Một, Tín Căn Kiên Cố. Tín tức là tin thuận. Căn là cái có khả năng sanh ra. Vì A Nan nghe Phật nói 12 bộ kinh, tin tưởng vững chắc. Do Tín Tâm, nên có thể sanh trưởng tất cả công đức pháp lành. Kinh Hoa Nghiêm nói: Tin là mẹ của nguồn suối công đức, tưới tẩm, nuôi lớn tất cả pháp lành. Hai, Kỳ Tâm Chất Trực. Chất là mộc mạc. Vì A Nan nghe Phật nói 12 bộ kinh, tâm của ông mộc mạc ngay thẳng, thường nương vào chánh pháp mà an trụ, hoàn toàn xa lìa những hiểu biết sai trái, cong vẹo, giả dối; nên gọi là Kỳ Tâm Chất Trực. Ba, Thân Vô Bệnh Khổ. Nếu người đời đem thuốc thang cho người khác thì sẽ được quả báo một đời ít bệnh tật; huống gì A Nan nhiều kiếp tu tập, hạnh lợi tha của ông không thể suy lường mà biết được, há lại thân hiện tại này lại bị bệnh khổ sao; nên gọi là Thân Vô Bệnh Khổ. Bốn, Thường Cần Tinh Tấn. Tinh là Không Xen tạp. Tấn là không gián đoạn. Vì A Nan nghe Phật nói 12 bộ kinh, một lòng thọ trì, như pháp tu tập, không chút lười biếng, nên gọi là luôn luôn siêng năng. Năm, Cụ Túc Niệm Tâm. Vì A Nan nghe Phật nói 12 bộ kinh, tâm luôn ghi nhớ suy nghĩ, không để quên mất; nên gọi là Cụ Túc Niệm Tâm. Sáu, Tâm Vô Kiêu Mạn. Vì A Nan nghe Phật nói 12 bộ kinh, đều hay ghi nhớ, giữ gìn nên tâm không buông lung, cũng không dám kiêu mạn với mọi người, nên gọi là Tâm Không Kiêu Mạn. Bảy, Thành Tựu Định Ý. Vì A Nan đã nghe Phật nói 12 bộ kinh, hay nương vào pháp này, tu tập, nhiếp phục tâm mình, chứng được Thiền Định; nên gọi là Thành Tựu Định Ý. Tám, Tùng Văn Sanh Trí. Vì A Nan nghe Phật nói 12 bộ kinh, nghĩa lý vô lượng nên trí huệ tăng trưởng, sáng suốt, hiểu biết tất cả; nên gọi là Tùng Văn Sanh Trí.

A Nan Tam Danh
● 呵難三名 (Phiên Dịch Danh Nghĩa ) A Nan là con của Hộc Phạn Vương, sanh ra nhằm ngày Phật thành đạo. Do đó Ngài có khả năng giữ gìn pháp tạng. Ngài có ba tên, tuỳ theo đức độ mà đặt. Một, A Nan. Tiếng Phạn là A Nan, tiếng Hoa là Khánh Hỉ, vì Ngài sanh ra cả nước đều vui mừng hân hoan và chính Ngài được Phật chỉ bảo trực tiếp; giáo hoá mọi người. Ngài là vị truyền thừa và gìn giữ tạng Thinh Văn. Hai, A Nan Bạt Đà. Tiếng Phạn là A Nan Bạt Đà, tiếng Hoa là Hỷ Hiền; vì còn ở địa vị hữu học, chứng được ba giải thoát môn là không, vô tướng, vô nguyện thì được trao cho và giữ gìn tạng Duyên Giác. (không là hiểu rõ tự tánh vốn không, không có ngã và Ngã Sở - vô tướng là tất cả Pháp Không, không có tướng nam, nữ - Vô nguyện là thấu hiểu các pháp vô tướng, không có gì để tìm cầu). Ba, A Nan Ca La. Tiếng Phạn là A Nan Ca La, tiếng Hoa là Hỷ hải, vì Ngài hiểu rõ pháp của Phật nói; không nói mà nói; nói mà không nói, do đó nói Phật Pháp như nước trong biển lớn; vào, ra tâm Ngài A Nan, nên được trao cho và giữ gìn tạng Bồ Tát.

A Nan Tứ Vấn
● 呵難四問 (Niết Bàn Kinh hậu phần) Phật sắp sửa nhập diệt, nói với A Nan và đại chúng rằng: sau khi ta Diệt Độ, các ông phải siêng năng dạy dỗ nhau, sớm cầu xa lìa (ba cõi), kiếp này trôi qua vô ích, sau hối hận không kịp. A Nan nghe Phật nói rồi, lúc ấy đau buồn, khóc lóc nức nở, toàn thân mê man, ngất lịm. Thấy vậy A Nê Lô Đậu (A Na Luật) an ủi A Nan rằng: Thời gian Như Lai Diệt Độ đã tới, hôm nay còn, sáng mai mất, ông y theo lời tôi mà hỏi Phật bốn vấn đề. Và Phật nói rằng các ông lắng nghe, ta vì các ông mà nói. Một, Phật Diệt Độ Hậu Ác Tánh Xa Nặc Vân Hà Cộng Trụ. Phật đáp: Tỳ Kheo Xa Nặc có tánh nhỏ hẹp xấu ác, sau khi ta Diệt Độ, các ông nên nương nơi giáo pháp của ta điều phục tâm của ông ta, trừ bỏ tánh ác, không bao lâu tự chứng được đạo quả. Hai, Phật Diệt Độ Hậu, Ngã Đẳng Dĩ Hà Vi Sư. Phật đáp: Phải biết lấy giáo luật làm thầy của các ông. Nương vào giới luật tu hành định, huệ sâu xa có thể ra khỏi ba cõi. Ba, Phật Diệt Độ Hậu, Ngã Đẳng Y Hà Pháp Trụ. Phật đáp: Phải biết nương vào Tứ Niệm Xứ quyết tâm an trụ ở đó. Quán tánh, tướng của thân bằng với hư không, gọi là thân niệm xứ. Quán cảm thọ không trong, không ngoài, không ở giữa, gọi là thọ niệm xứ. Quán tâm chỉ có cái tên gọi, tên gọi và tánh xa lìa nhau, gọi là tâm niệm xứ. Quán pháp không được ưa thiện pháp và không ưa pháp bất thiện, gọi là pháp niệm xứ. Tất cả Tỳ Kheo nương nơi bốn niệm xứ này mà an trụ. (Thọ có nghĩa là lãnh nạp. sáu căn lãnh nạp sáu trần, không phải ở trong, không phải ở ngoài, vì tâm không ở sáu căn, cũng không ở nơi sáu trần, tâm cũng không ở giữa căn và trần gọi là trung gian). Bốn, Nhất Thiết Kinh Sơ Đương An Hà Ngữ. Phật đáp: Ông hỏi tất cả kinh Phật nói, mở đầu để lời gì? Phải biết, sau khi Phật Diệt Độ, kết tập kinh tạng, mở đầu phải để lời này: Như thị ngã văn, nhất thời tại mỗ phương mỗ xứ, dữ mỗ đẳng đại chúng mà nói kinh này.

Y Chánh Tứ Cú
● 依正四句 (Hoa Nghiêm Kinh Tuỳ Sớ Diễn Nghĩa Sao) Y chánh là y tức đất nước đang nương tựa. Chánh tức thân mạng đang ở trên đất nước ấy. Một, Y Nội Hiện Y. Là ở trong cõi nước lại hiện ra nhiều cõi nước. Như phẩm thành tựu nói: Trong mỗi hạt bụi hiện ra vô số cõi nước không thể nghĩ bàn, tuỳ tâm của chúng sanh mà hiện ra trước mắt, không thiếu một cõi nước nào. Phương tiện như thế không hề sai biệt. Hai, Chánh Nội Hiện Chánh. Là trong một thân lại hiện ra vô số thân. Như hiện tướng phẩm nói: Trong một lỗ chân lông của Như Lai có vô số Đức Phật ngồi trong ấy, Chúng hội Bồ Tát đi nhiễu vòng tròn, nói về hạnh ưu việt của Ngài Phổ Hiền. Ba, Chánh Nội Hiện Y. Là ở trong thân hiện ra vô số cõi nước, như Hiện tướng phẩm nói: Như Lai an toạ tại toà Bồ Đề, một sợi lông hiện ra nhiều cõi nước, tất cả sợi lông đều hiện như thế khắp cả Pháp Giới. Bốn, Y Nội Hiện Chánh. Là trong cõi nước mà hiện ra nhiều thân, như phẩm Hiện tướng nói: Tất cả cõi nước nhiều như vi trần, thường hiện nhiều thân đầy đủ, phóng đại quang minh vì tất cả chúng sanh đều thấm nhuần pháp vũ tương ứng với tâm mình.

Y Chánh Vô Ngại Lục Cú
● 依正無礙六句 (Hoa Nghiêm Kinh Sớ) Y là y báo, đó là quốc gia, lãnh thổ ở thế gian, là chỗ nương tựa của thân; nên gọi là y báo. Chánh là chánh báo, đó là thân năm uẩn. Thân này chính là do nghiệp lực cảm báo; nên gọi là chánh báo. Đã có thân năng y, thì phải có chỗ sở y là cõi nước (quả đất này,…), nên cõi nước cũng gọi là y báo. Chúng sanh trong sáu đường, vì nghiệp hữu lậu mà cảm nhận cái thân sống, chết này, thì phải nương vào cõi nước dơ bẩn, gian ác này mà ở. Chư Phật và Bồ Tát nhờ nghiệp vô lậu thanh tịnh mà cảm thọ thân pháp tánh, thì nương vào cõi nước thanh tịnh mà ở. Gọi chánh, y vô ngại là nói Phật ở cõi Thường Tịch Quang, nhưng về sau hiện xuống ba cõi nước và hiện thân trong chín cõi dạy dỗ chúng sanh, bằng sức Thần Thông không thể nghĩ bàn. Hoặc trong thân hiện cõi nước, hoặc trong cõi nước hiện thân; thân và cõi nước viên dung (trong nhau); biến, hiện tự tại; nên gọi là y, chánh vô ngại. (Nghiệp hữu lậu là chúng sanh trong sáu đường, do nghiệp mà mình đã làm ra, nên rơi rớt vào sống, chết. Nghiệp Vô Lậu là hàng Nhị Thừa va Bồ Tát do tu tập nghiệp thanh Tịnh Là giới, định, huệ, nên không rơi rớt vào sống, chết. Cõi Thường tịch quang: Thường là Pháp Thân; Tịch là giải thoát; Quang là Bát Nhã. Ba cõi ở dưới là Đồng Cư, Phương Tiện, Thật Báo. chín cõi là Bồ Tát Giới, Duyên Giác Giới, Thinh Văn Giới, Thiên Giới, Nhân Giới, A Tu La Giới, Ngạ Quỷ Giới, Súc Sanh Giới, Địa Ngục Giới. Một, Y Nội Hiện Y. Y Nội Hiện Y là ở trong một cõi nước, lại hiện ra tất cả cõi nước. Như kệ của phẩm thành tựu nói rằng: khó nghĩ hết cõi nước trong từng hạt bụi; tuỳ tâm của chúng sanh mà hiện ra trước mắt. Tất cả cõi nước (nhiều như nước biển) không một cõi nào là không bao trùm. Đó chính là phương tiện vô sai biệt. (sát là tiếng Phạn, gọi đủ là Sát Ma, tiếng Hoa là Thổ Điền, nói gọn là sát tức là cõi nước). Hai, Chánh Nội Hiện Chánh. Chánh Nội Hiện Chánh là ở trong một thân lại hiện ra tất cả thân. Như kệ của Tăng kỳ phẩm nói rằng: ở trên đầu một sợi lông nhỏ xíu, còn không thể nói là bao nhiêu Phổ Hiền. Trên đầu một sợi lông như thế, mà tất cả cũng như vậy. Đó chính là nói cho đến cả khắp Pháp Giới cũng như thế. Ba, Chánh Nội Hiện Y. Chánh Nội Hiện Y là trong một thân, lại hiện tất cả cõi nước. Như kinh kệ nói: ở trong cái lỗ của một sợi lông rất nhỏ, không thể nói được bao nhiêu cõi nước lần lượt đi vào trong đó. Cái lỗ của sợi lông có thể nhận được các cõi nước ấy, mà các cõi ấy không thể đầy khắp cái lỗ của sợi lông. Bốn, Y Nội Hiện Chánh. Y Nội Hiện Chánh là ở trong tất cả cõi nước hiện ra tất cả thân. Như kệ của hiện tướng phẩm nói: Tất cả cõi nước nhiều như số vi trần, thường hiện thân nhiều như mây đầy khắp. Vì chúng sanh phóng đại hào quang; mỗi người đều nhận được mưa pháp hợp với tâm của mình. Năm, Y Nội Hiện Y. Y Nội Hiện Y là ở trong cõi nước nhiều như vi trần, hiện vô số thân Phật, lại hiện tất cả cõi Phật. Như bài kệ hiện tướng phẩm nói: có vô lượng thân trong từng hạt bụi, lại hiện vô số cõi trang nghiêm. Sáu, Chánh Trung Hiện Chánh Y. Chánh trung hiện y chánh là ở trong tự thân tức là hiện thân của chư Phật, lại còn hiện cõi nước của Phật. Như kệ của phẩm thành tựu nói: Tất cả cõi nước đều vào trong thân tôi, chỗ ở của chư Phật cũng như thế. Các ngươi nên quán sát các lỗ chân lông của ta, nay ta bảo cho các ngươi biết đó chính là cảnh của Phật.

Y Thứ Ngũ Bách Niên
● 依次五百年 (Tì Ni Mẫu Luật) Sau tượng pháp, 500 năm này, tuy nói là không tu, không chứng, nhưng các vị Tỳ Kheo cũng còn giải thoát, Thiền Định, giữ giới, học rộng, Bố Thí. Phật biết pháp của Ngài suy dần, nên nói thứ tự này. Thứ nhất, Nhất Bách Niên Đắc Kiên Cố Giải Thoát. Trong 100 năm này, Tỳ Kheo chăm lo việc dùng trí huệ tìm hiểu nghĩa lý của kinh điển, thuyết pháp lợi sanh, ngộ nhập Đại Thừa, giải thoát tự tại kiên cố bất biến. Thứ hai, Nhất Bách Niên Đắc Kiên Cố Định. Trong 100 năm này, Tỳ Kheo thích tu Thiền Định, dứt hết ngoại duyên, ngộ nhập tự tâm, chứng được đạo quả, kiên cố bất biến. Thứ ba, Nhất Bách Niên Đắc Kiên Cố Trì Giới. Trong 100 năm này, Tỳ Kheo ít tu tập Thiền Định, chỉ thích giữ giới, không vi phạm oai nghi, giới luật, không buông lung, kiên cố bất biến. Thứ tư, Nhất Bách Niên Đắc Kiên Cố Đa Văn. Trong 100 năm này, Tỳ Kheo, đối với Thiền Định, giới luật, không siêng tu tập, chỉ thích học rộng nghe nhiều, sớ giải ý nghĩa kinh điển, kiên cố bất biến. Thứ năm, Nhất Bách Niên Đắc Kiên Cố Bố Thí. Trong 100 năm này,Tỳ Kheo không giữ giới, không tu Thiền Định. Tuy có tu trì, nhưng ít người chứng đắc; phần nhiều thực hành Bố Thí, tạo chút duyên lành, kiên cố bất biến.

Ý Nghiệp Hữu Nhị Chủng Tâm
● 意業有二種心 (Đại Thừa Lý Thú Lục Ba La Mật Kinh) Ý nghiệp là những gì của ý căn khởi lên. Người tu hành, đối với Bố Thí, Trì Giới, Nhẫn Nhục, Thiền Định, trí huệ, nếu không có sức Tinh Tấn thì không thể thành tựu. ba nghiệp lành thân, khẩu, ý, cũng từ sức Tinh Tấn, mới phát sanh được. Nhưng trong ba nghiệp, ý nghiệp là hơn hết, cho nên mới có hai loại tâm. Một, Tinh Tấn Tâm. Phát tâm Bồ Đề, tu tập nghiệp lành, ngày đêm tụng niệm, Thiền Định, không thể gián đoạn, lìa xa tâm lười biếng. Hai, Thoái chuyển tâm. Đối với các pháp lành không thể tiến tu, hoặc phát tâm tu tập không bền bỉ, bèn sanh lòng thoái lui, không thể đến bờ Niết Bàn bên kia.